शिवाजी महाराजांच्या जीवनातील प्रत्येक घटनेचे आजच्या काळात कोणी अनुकरण करावे, अशी कोणी कल्पनाही करत नाही. शिवाजी महाराजांना त्यांच्या कार्यांसाठी ज्या भावनेने प्रेरित केले, तीच भावना वाढत्या पिढीने सतत नजरेसमोर ठेवण्याजोगा योग्य आदर्श म्हणून पुढे ठेवली जाते. आम्हाला असे वाटत नाही की, इंग्लंडने नेल्सनची पूजा करावी किंवा फ्रान्सने महान नेपोलियनची पूजा करावी, यावर अँग्लो-इंडियन लेखक या कारणास्तव आक्षेप घेतील की, अशा राष्ट्रीय उत्सवांमुळे दोन्ही राष्ट्रांची सहानुभूती दुरावेल किंवा भविष्यात दोन्ही राष्ट्रांमधील सलोख्याचे संबंध अशक्य होतील. तरीही, हेच अँग्लो-इंडियन समीक्षक आम्हाला तुच्छतेच्या स्वरात तोच सल्ला देतात; या वस्तुस्थितीकडे त्यांचे दुर्लक्ष आहे की, आता आम्ही त्यांच्या डावपेचांशी इतके परिचित झालो आहोत की त्यांचे शब्द अंतिम सत्य मानू शकतो. शिवाजी महाराजांचा उत्सव मुस्लिमांना दुरावण्यासाठी किंवा त्यांना चिडवण्यासाठी साजरा केला जात नाही. काळ बदलला आहे, लोकांच्या राजकीय परिस्थितीच्या बाबतीत मुस्लिम आणि हिंदू एकाच नावेत किंवा एकाच व्यासपीठावर उभे आहेत. या परिस्थितीत आपण दोघेही शिवाजीच्या जीवनातून काही प्रेरणा घेऊ शकत नाही का? हाच खरा महत्त्वाचा प्रश्न आहे; आणि जर याचे उत्तर होकारार्थी असेल, तर शिवाजीचा जन्म महाराष्ट्रात झाला होता या गोष्टीला फारसे महत्त्व उरत नाही.
अकबर किंवा प्राचीन भारतीय इतिहासातील इतर कोणत्याही नायकाच्या सन्मानार्थ उत्सव सुरू करण्यास आमचा विरोध नाही. अशा उत्सवांचे स्वतःचे महत्त्व असेल; परंतु शिवाजी महाराजांच्या उत्सवाचे संपूर्ण देशासाठी स्वतःचे असे एक विशेष महत्त्व आहे, आणि उत्सवाच्या या वैशिष्ट्याकडे दुर्लक्ष होणार नाही किंवा ते चुकीच्या पद्धतीने मांडले जाणार नाही, हे पाहणे प्रत्येकाचे कर्तव्य आहे. प्रत्येक नायक, मग तो भारतीय असो वा युरोपियन, आपल्या काळाच्या प्रवृत्तीनुसारच वागतो; आणि म्हणूनच आपण त्याच्या वैयक्तिक कृतींचे मूल्यमापन त्याच्या काळात प्रचलित असलेल्या मानदंडांनुसारच केले पाहिजे. जर हे तत्त्व स्वीकारले, तर शिवाजी महाराजांच्या जीवनात आक्षेप घेण्यासारखे काहीही आढळत नाही.
त्यांचे जीवन हे स्पष्टपणे दाखवते की, भारतीय वंश इतक्या लवकर आपली जीवनशक्ती गमावत नाहीत, जी त्यांना कठीण काळात सक्षम नेते देते. हाच तो धडा आहे, जो मुस्लिमांनी आणि हिंदूंनी महाराष्ट्राच्या या महान प्रमुखाच्या इतिहासातून शिकायला हवा; आणि शिवाजी उत्सवाचा उद्देश हाच धडा अधोरेखित करणे आहे. शिवाजीच्या पूजेमध्ये मुस्लिमांशी किंवा सरकारशी लढण्याचे आवाहन समाविष्ट आहे, असे मानणे हा निव्वळ गैरसमज आहे. त्यावेळच्या देशातील राजकीय परिस्थितीनुसारच शिवाजींचा जन्म महाराष्ट्रात झाला होता. परंतु भविष्यातील नेता भारतात कुठेही जन्माला येऊ शकतो आणि कुणास ठाऊक, तो मुस्लिमही असू शकतो. हाच या प्रश्नाकडे पाहण्याचा योग्य दृष्टिकोन आहे आणि आम्हाला वाटत नाही की अँग्लो-इंडियन लेखक आमचे लक्ष त्यापासून विचलित करण्यात यशस्वी होऊ शकतील.